ନନ୍ଦିଘୋଷ ରଥର ପ୍ରାଚୀନ ଐତିହ୍ୟ । ଜାଣନ୍ତୁ ରଥ ନିର୍ମାଣର ରହସ୍ୟମୟ କାହାଣୀ ।

8

ଶ୍ରୀପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ରରେ ରଥ ଓ ରଥଯାତ୍ରା ବିଷୟରେ ବହୁ ପ୍ରବନ୍ଧ ଅତୀତରେ ଆଲୋଚିତ ହେଉଛି , ମାତ୍ର ମଣିଷ ଏହି ମହାନ୍ ଯାତ୍ରାର ମୈାଳିକତା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ଅବଧି ସମ୍ଭବ ହୋଇନାହିଁ । ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଯେ ରଥଯାତ୍ରା ମୈାଳିକତଃ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ସହ ସମ୍ପୃକ୍ତ । ତେଣୁ ସମ୍ପ୍ରତି ରଥ ନିର୍ମାଣ ପଦ୍ଧତି ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହା ନିବନ୍ଧର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ରଖାଯାଉଛି –“ ରଥଯାତ୍ରାର ପ୍ରାଚୀନତାର ସନ୍ଧାନ ।”

ଶିଳ୍ପାଚାର ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କର ରଥନିର୍ମାଣ ପଦ୍ଧତି ଯେ ଅତି ପ୍ରାଚୀନ ଓ ବୈଦିକ ତତ୍ତ୍ୱର ପ୍ରତୀକ ଏହା ହିଁ ଚିିନ୍ତା କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି । ବୈଦିକ ସାହିତ୍ୟ ଆତ୍ମାକୁ ଶରୀର ରୂପକ ରଥର ଆରୋହୀ ବୋଲି କହି ଅଛନ୍ତି ।

“ଆତ୍ମାନୁରଥୀନ୍ ବିଦ୍ଧି ଶରୀର ରଥମେବତୁ” ପ୍ରଭୃତି ବାକ୍ୟରେ ଏହା ପ୍ରତିପାଦିତ । ବୈଦିକ ସାହିତ୍ୟରେ ବିଶେଷ କରି ମୁଣ୍ଡକ ଉପନିଷଦର ୨,୨,୬,୩୮ ସୂତ୍ରରେ କହିଛନ୍ତି ହୃଦୟର ନାଡି ବିଦ୍ୟା ଜାଣିବାକୁ ହେଲେ ରଥ ନିର୍ମାଣର ଉଦାହରଣ ନେବା ସ୍ୱାଭାବିକ । ଶରୀର ଯେପରି କେତେଗୁଡିଏ ନାଡି ଦ୍ୱାରା ଆବଦ୍ଧ, ରଥ ସେହିପରି ଅର, ନାଭି ଦ୍ୱାରା ଆବଦ୍ଧ । ‘ଅରାଇବ ସଂହତା’ ସଃହ ଏଷଃ ଆତ୍ମା ଦର୍ଶକ, ଶ୍ରୋତା ପ୍ରଭୃତି ବହୁ ଭେଦରେ କଥିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଓଁ କାର ଦ୍ୱରା ସୀମାବଦ୍ଧ ହୋଇଥାଏ ।

                           “ଅରାଇବ ରଥନାଭୌ ସଂହତା ଯତ୍ର ନାଡ୍ୟଃ
                            ସ ଏଷୋଅନ୍ତ ଶରତେ ବହୁଧା ଜାୟମାନଃ 

                                  ଓଁ ମିଦ୍ୟେବ ଧ୍ୟାୟଥ ଆତ୍ମନଂ”

ଏହି ବାକ୍ୟକୁ ଦେଖିଲେ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ରଥରେ ନାଭି, ଚକ୍ର, ଅର ପ୍ରଭୃତି ଅଙ୍ଗମାନ ଏକ ଶାରୀରିକ ଭାବ ନେଇ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଥିଲା – ଏପରି ଜଣାପଡେ । ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କର ନନ୍ଦିଘୋଷ ରଥର ନିର୍ମାଣ ପଦ୍ଧତି ବୈଦିକ ଚିନ୍ତାକୁ ମୂଳ କରି ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ । ଶିଳ୍ପକଳା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଭାରତରେ ନାଗର, ବେସର ଓ ଦ୍ରାବିଡ ଏହି ୩ ପ୍ରକାର ଶିଳ୍ପାଚାର ମୁଖ୍ୟ ଭାବରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହୁଏ । ‘ଯୋଗାବିଶିଷ୍ଟ ରାମାୟଣ’ ର ଉତ୍ପତ୍ତି ପ୍ରକରଣରୁ ଜଣାଯାଏ – ଦ୍ରାବିଡ ପଦ୍ଧତି ମଧ୍ୟରେ ଆନ୍ଧ୍ର, କଳିଙ୍ଗ ଶାଖାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଳା ରୂପେ ନିଆଯାଇପାରେ । ଯାହାର ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ପ୍ରଭାକର କଳିଙ୍ଗ ନାମରେ ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ସ୍ଥାପକ ଜଣାପଡେ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରର ଏକ ବଳିଷ୍ଠ ପରମ୍ପରାରୁ ।

ଅକ୍ଷୟତୃତୀୟା ଦିନ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରତିନିଧି ବା ଉତ୍ସବ ମୂର୍ତ୍ତି ଯେତେବେଳେ ଚନ୍ଦନ ଯାତ୍ରାକୁ ବିଜେ କରନ୍ତି ସେତେବେଳେ ରାଜନଗର ସମ୍ମୁଖରେ ବୈଦିକ ବ୍ରାହ୍ଣଣମାନେ ବନଯାଗ ବିଧିରେ ରଥ ଅନୁକୂଳ କରାଇଥାଆନ୍ତି । ଏହି ବନଯାଗ ପୂର୍ବରୁ ଆଚରିତ ହୋଇଥାଏ ଓ ଦଶପଲ୍ଲା ରାଜବଂଶ ପ୍ରଥମ ବନଯାଗ କରି ନଦୀରେ ସେହି କାଷ୍ଠର ଭେଳା ବସାଇ ଦେଇଥାଆନ୍ତି । ହୁଳୁହୁଳିଆ କୂଳରେ ସେହି କାଠ ଲାଗିଲେ ସେଥିରୁ ଖଣ୍ଡ ମୁଖ୍ୟକାଠ ଅଣାଯାଇ ଅକ୍ଷୟ ତୃତୀୟାଦିନ ରଥ ନିର୍ମାଣ କାମ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥାଏ । ସେହିଦିନ ରଥର ନାୟକମାନେ ଶୁଦ୍ଧପୁତ ଭାବରେ ଅକ୍ଷତ ଓ ନାରିକେଳ ସହ ନିଜର ମହାରଥଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ବୈଦିକ ବିଧିରେ ଯୋଗ ଦିଅନ୍ତି । ସେମାନେ ଯେଉଁ ମନ୍ତ୍ରରେ କୁଳଗୁରୁଙ୍କୁ ଅଭିନନ୍ଦନ କରନ୍ତି ସେଥିରୁ ଜଣାଯାଏ ପ୍ରଭାକର କଳିଙ୍ଗ ଏକଦା ପ୍ରବତ୍ତ ରଥକାରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥିଲେ ।
                                “ଶିଳ୍ପ କାଶ୍ୟପ ଗୋତ୍ରୟ ରଥକାର ବରାୟ ଚ
                                  ପ୍ରଭାକର କଳିଙ୍ଗାୟ ନମସ୍ତେ ବାର୍ଦ୍ଧିକୀ ଗୁରୁଃ”

ଏହି ପ୍ରଭାବରେ ବର୍ଦ୍ଧିକୀଙ୍କର ରଚିତ ରଥ ନିର୍ମାଣ ପଦ୍ଧତି ଅନୁସାରେ ପୁରୀର ବିଦ୍ୱାନ ରଥ ନିର୍ମାଣ ହୋଇଥାଏ ।
                                 “ବରୟେତ ଶୁଭ୍ର ଯୋଗେ ଚ ସପ୍ତକାରଃ ବିଧାନତଃ
                                   ଅକ୍ଷୟତୃତୀୟା ୟାଂ ବନଯାଗ ସମାଚରେତ୍ ।।
                                   ଗୁଣାକାର ରଥକାରଣ୍ଟ ଲୈାହକାର ବିଚକ୍ଷଣାଃ
                                   ଛନ୍ଦକାର ରୂପକାରଣ୍ଟ ଚିତ୍ରକାର ଦୟସ୍ତଥା ।
                                   ସୂଚୀକାର ସହ କୁର୍ଯ୍ୟାଦ୍ ମହାରଥ ବିଧାନତଃ ।”

ଏହି ସାତ ନିଯୋଗକୁ ନେଇ ରଥ କର୍ମ ସମୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ଓ ଏଥି ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟରେ ବିଶିଷ୍ଟ ଅଟନ୍ତି ।

ଗୁଣାକାର – (ରଥନାୟକ) ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗର ତାଳମାନ ଜାଣିବା ସ୍ଥାପନ ନିଯୋଗ

ରଥକାର – ପାହି ମହାରଣା ନିଯୋଗର ରଥର ସାଧାରଣ ଗଠନ କରି ବଢେଇ ନିଯୋଗ

ଲୈାହକାର – କମାର କଣ୍ଟା ନିଯୋଗ । ରଥର ଚକବଳା, କୁରାଣ୍ଡିଆ କଣ୍ଟା ପ୍ରଭୃତି ଲୈାହ ଉପାଦାନ ନିର୍ମାତା ନିଯୋଗ । ଏହିପରି ଭାବରେ ଅନେକ ନିଯୋଗ ରଥ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ପୂର୍ଣ୍ଣମା ଭୂମିକା ରହିଛି ।
ରଥକୁ ନେଇ ଅନେକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଦିଗ ମଧ୍ୟ ରହିଛି । ରଥ ନିର୍ମାଣର ଶୋଭା ବର୍ଣ୍ଣନାତ୍ମକ ଓ ଗୁଣ୍ଡିଚା ଯାତ୍ରା ବିଷୟରେ ‘ସ୍କନ୍ଦପୁରାଣୋକ୍ତ ଉକ୍ରଳ ଖଣ୍ଡ’ ପ୍ରାଚୀନ ଅଟନ୍ତି । ସେଥିରେ ଶ୍ରୀଗୁଣ୍ଡିଚାକୁ ତିନୋଟି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଉତ୍ସବ ବୋଲ କୁହାଯାଇଛି ।
                                    “ମାଘ ମାସସ୍ୟ ପଞ୍ଚମ୍ୟା ଅଷୂମ୍ୟା ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍କକେ
                                      ଏତେ କାଳ ପ୍ରଶସ୍ତାହି ଗୁଣ୍ଡିଚାଖ୍ୟ ମହୋସô୍ବ
                                      ବିଶେଷା – ମୋକ୍ଷଦାଷାଢ ଦ୍ଦତୀୟା ପୂଷ୍ୟ ସଂଯୁତା”

୧. କୋଣାର୍କ ମନ୍ଦିରର ପତ୍ତନ ହେବାପରେ ବସନ୍ତ ପଞ୍ଚମୀଠାରୁ ମାଘ ଶୁକ୍ଳ ସପ୍ତମୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୋଣାର୍କ କ୍ଷେତ୍ରରେ ‘ବସନ୍ତ ଗୁଣ୍ଡିଚା’ ଆଚରିତ ହେଉଥିଲା , ସମ୍ପ୍ରତ୍ତି ତାହା ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ରର ବେଢାରେ ଆଚରିତ ହେଉଛି ।

୨. ଚୈତ୍ରଗୁଣ୍ଡିଚା ଭାବରେ ଉତ୍କଳରେ ତ୍ରିଭୁବନେଶ୍ୱରୀଙ୍କର ଅଶୋକାଷ୍ଟମୀ ଗୁଣ୍ଡିଚା ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେଉଅଛି ଓ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିରରେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୀ ଲୋକନାଥ ମହାଦେବଙ୍କର ରଥୋତ୍ସବ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେଉଛି ଯାହାର ନାମ ‘ଚୈତ୍ର ଗୁଣ୍ଡିଚା’ ।

୩. ଆଷାଢରେ ରଥଯାତ୍ରା ମହାରଥ ଉତ୍ସବ ରୂପରେ ହେଉଛି ଏହାର ନାମ ‘ଦକ୍ଷିଣାମୁଖୀ ଯାତ୍ରା’ । ଏହି ତିନୋଟି ଗୁଣ୍ଡିଚା ସ୍କନ୍ଦପୁରାଣରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏତତ୍ବ୍ୟତିତ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିରରେ ଶରତ ଗୁଣ୍ଡିଚା ନାମକ ଏକ ରଥଯାତ୍ରା ମଧ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥାଏ ।

Comments are closed.